Tìm hiểu tư tưởng Nho giáo ở Việt Nam
- Details
- Category: Archive
Article Index
Phái Nho học thực sự là một học phái, ảnh hưởng to lớn và lâu dài ở phương Đông. Nho giáo đã góp phần xây dựng một dạng thức đặc trưng của cấu hình tư tưởng phương Đông, cấu hình tư duy phương Đông.
1. Các thế hệ Việt nho
Nho giáo có nguồn gốc từ phương Bắc, nhưng do nhiều nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh khác nhau, đã tạo nên ảnh hưởng Nho giáo đến nước ta qua nhiều thế hệ. Thế hệ có thể được hiểu là tính tương đồng, kế thừa, tính “truyền thống” đặc trưng hơn là "xét đơn giản thế hệ theo tính biên niên, hoặc đồng đại mang tính lịch sử xã hội”. Trên cùng một mốc thời gian có thể tồn tại cả truyền thống thế hệ cũ và khởi đầu một truyền thống mới.
Mỗi thế hệ lấy một mẫu nho sĩ tiêu biểu làm trung tâm. Tập trung xung quanh hoặc kế thừa tương đồng mẫu tiêu biểu đó làm thành một nhóm nhà nho mang tính thế hệ – trường phái về mặt tư tưởng.
Tính chất thế hệ không loại trừ những trường hợp đa dạng, ngoại lệ. Thực tế đứng về mặt tư tưởng, sáng tác, có nhà nho này giống với nhà nho khác không cùng thời đại. Có truờng hợp nhà nho có tính chất truyền thừa, hành trạng, học thuật có tính hệ thống theo trục dọc. Ví dụ như Chu An – Phạm Sư Mạnh, Lê Quát, Phạm Ngộ (em Phạm Mại). Cũng có trường hợp khác biệt về tư tưởng, Ví dụ trường hợp Chu An – Vu Dụ. Đa số nhà Việt nho không có chút truyền thừa rõ rệt, không có trường phái mới, không có tính trường phái rõ rệt như ở Trung Hoa.
Các danh nho có đức nghiệp của ta được Phan Huy Chú khảo cứu, đánh giá trong công trình “Lịch triều hiến chương loại chí” – (Nhân vật chí). Nam Phong tạp chí – Q. IX, số 52-54; Q. X, số 55 tháng 10/1921 – 1/1922 có dựa vào “Lịch triều hiến chương…” để viết về các bậc danh nho nước ta. Theo tác giả, đời Trần có một, đời Lê buổi đầu có 10, đời Mạc có 4, đời Lê Trung hưng về sau có 14 nhà nho đức nghiệp. Tuy nhiên, số lượng nhà nho rất nhiều, mỗi thế hệ có những đặc điểm riêng cần được khái quát nhằm làm cơ sở cho diện mạo trường phái Nho thuật nước nhà.
Trong quá trình khảo sát cần phải lưu ý đến:
- Tính thời gian tương đối của từng thế hệ.
- Tính đặc thù từng thế hệ.
- Tính cá biệt từng nhà nho trong thế hệ.
- Tính riêng lẻ của một số nhà nho trong cùng một thế hệ.
- Tính truyền thống, truyền thừa ảnh hưởng của thế hệ.
Ở đây không nhất thiết giới hạn tối đa 100 năm của thời gian đời người như Thanh Lãng, mà chú ý đến thế hệ về mặt tư tưởng – cả tính truyền thừa, truyền thống về tư tưởng.
Theo Phan Huy Chú, tiêu chí chọn lựa là học vấn, đỗ đạt, văn chương, đức nghiệp. Trong đó chọn lọc lại những người nổi tiếng do đạo đức, khí tiết, trước thuật, văn chương: “Các bậc văn nho xưa nay rất nhiều, dường không kể xiết. Song những người học hành đậu đạt mà văn chương đức nghiệp không rõ rệt để có thể kê khảo được nay đều không chép, chỉ lựa lấy những người trội hơn cả, trước sau được vài chục ông, hoặc do đạo đức mà nổi tiếng, hoặc do khí tiết cao cả, hoặc giỏi trước thuật, hoặc chuyên văn chương, tuy sở trường không giống nhau mà nổi tiếng ở đời; nói tóm lại, những người ấy không hỗ danh nhà nho nên chép rõ hành trạng của họ” (“Lịch Triều hiến chương loại chí").
